دکتر وحید نوبهار، دستیار مدیرعامل بانک دی در امور بانکداری و بیمه 

دکتر محسن امیری، عضو هیات علمی دانشگاه

همراستا با توسعه بانکداری بیمه ای (Bancassurance) مرحله پیشرفته‌تر همگرایی شبکه بانکی و صنعت بیمه زمانی آغاز می‌شود که خودِ سپرده از ابزار ذخیره ارزش به قرارداد مالی چندلایه تبدیل شود. حساب سپرده بیمه‌محور را می‌توان ساختاری دانست که در آن رابطه بین بانک و سپرده‌گذار علاوه بر تعهد بازپرداخت اصل و سود، بخشی از منافع، پوشش‌ها یا سازوکارهای انتقال ریسک در قالب یک سازوکار بیمه‌ای به حساب متصل می‌شود و به نقطه اتصال مدیریت نقدینگی، محافظت مالی و مهندسی ریسک نزدیک می شود. واضح است که الگوی سنتی سپرده‌گذاری بر فرض ثبات درآمد، افق زمانی قابل پیش‌بینی و تفکیک بینحساب بانکی و ابزارهای پوشش ریسک بنا شده بودند  لکن اینک سرپرست خانواده با شوک‌های هم‌زمان درآمدی، درمانی، تورمی و اعتباری مواجه است. فلذا صنعت مالی به سمت طراحی محصولاتی حرکت نموده که هم‌زمان چند کارکرد را در یک قرارداد گردآوری کنند. تجربه بانکداری بیمه‌ای در اروپا نیز نشان داد مزیت همگرایی بیش از آنکه در فروش بیمه از مجرای بانک باشد، در خلق محصول مالی جدید قرار دارد.

باید در طراحی حساب سپرده بانکی بیمه‌محور بین سه لایه اقتصادی مشتمل بر تعهد بانکی نسبت به اصل سپرده، پوشش بیمه‌ای وابسته به رفتار حساب و سازوکار سرمایه‌گذاری و توزیع منافع میان بانک، بیمه‌گر و سپرده‌گذار تمایز قائل شد. چنانچه لایه های مذکور بدون تفکیک طراحی شوند، محصول نهایی به سرعت دچار ابهام حقوقی و تعارض نظارتی خواهد شد چرا که ماهیت سپرده، بیمه و سرمایه‌گذاری از حیث کفایت سرمایه، ذخایر فنی و الزامات افشا یکسان نیست. حساب سپرده بیمه‌محور نیز در عمل نوعی محصول اقتصادی پیوندی (Linked Financial Product) است که باید از ابتدا با معماری تفکیک ریسک طراحی شود. شکست برخی محصولات تلفیقی در بازارهای مالی جهانی مبیّن اینست کههرگاه مرز بین تعهد تضمینی و بازده احتمالی مخدوش شود، اعتماد سپرده‌گذار کاهش یافته و هزینه نظارت افزایش پیدا می‌کند.

باید اشاره شود که از اجزای مهم الگوی مذکور قیمت‌گذاری مبتنی بر ریسک(Risk-Based Pricing) است. سود سپرده مستقل در حساب‌های متعارف از ویژگی‌های فردی مشتری تعیین می‌شود لکن در سپرده بیمه‌محور بخشی از مزیت اقتصادی می‌تواند تابع پایداری مانده حساب، سابقه تراکنش، نوسان جریان نقد و احتمال رخداد خسارت باشد. می توان گفت سپرده‌گذاری که رفتار مالی پایدارتر دارد، ممکن است پوشش درمان، پوشش فوت یا معافیت اقساطی گسترده‌تری دریافت کند که از حیث نظری جذاب بوده لکن اگر به تفکیک ریسک و اصل انصاف بیمه‌ای توجه نشود، به تبعیض مالی پنهان منجر خواهد شد. در گام بعدی پذیره‌نویسی بیمه‌ای (Underwriting) اهمیت پیدا می‌کند. شرکت بیمه گر در الگوی سنتی اطلاعات مستقل گردآوری می‌کند لکن در حساب سپرده بیمه‌محور بخشی از داده‌ها از رفتار بانکی استخراج می‌شود. نقطه مورد اشاره منشأ تعارض‌های پیچیده آتی خواهد بود چرا که ثبات مالی فرد نمی‌تواند جانشین ارزیابی بیمه‌ای شود. رفتار بانکی توان تبیین بخشی از ریسک را داشته لکنجایگزین ارزیابی بیمه‌ای نمی‌شود. انتقال کامل کاوش ریسک به داده‌های تراکنشی، احتمال خطای سیستماتیک و حذف گروه‌های کم‌برخوردار را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر باید به هم‌افزایی شبکه بانکی و صنعت بیمه(Bancassurance Synergy) هم اشاره کرد. بانکداری بیمه‌ای در اروپا نشان داده که کاهش هزینه توزیع و استفاده مشترک از زیرساخت اطلاعاتی می‌تواند کارایی عملیاتی را ارتقا دهد. معهذا افزایش کارایی عنداللزوم به معنای افزایش کیفیت محصول یا رفاه مشتری نیست. هنگامی بخشی از صرفه‌جویی ارزشمند تلقی می‌شود که به پوشش بهتر یا هزینه کمتر برای سپرده‌گذار تبدیل شود و در غیر این صورت بانکداری بیمه‌ای به ابزار درآمد کارمزدی مبدّل خواهد شد. لازم به ذکر است که حساب سپرده بیمه‌محور به صورت عملیاتی به رابط برنامه‌نویسی کاربردی باز (Open API) نیاز ضروری دارد تا بین سامانه بانک، موتور صدور بیمه و سامانه مدیریت خسارت اتصال پایدار ایجاد شود. محصول نهایی در غیاب آن به مجموعه‌ قراردادهای مجزا تبدیل شده و مزیت یکپارچگی از میان می‌رود. همراستا با آن استفاده از تحلیل پیش‌بین (Predictive Analytics) امکان تنظیم پویا میان موجودی حساب و دامنه پوشش بیمه را فراهم می‌کند.

شایسته است به مدیریت تعارض میان حفاظت سپرده و انضباط بازار نیز اشاره شود. پژوهش‌های اقتصادی درباره بیمه سپرده بارها هشدار داده‌اند که هر شکل از تضمین اگر بدون سازوکار کنترل ریسک طراحی شود، انگیزه پذیرش ریسک را افزایش می‌دهد که درباره حساب سپرده بیمه‌محور نیز صدق می کند. هرچه سپرده‌گذار احساس کند مجموعه‌ای از پوشش‌ها زیان بالقوه او را خنثی می‌کنند، حساسیت او نسبت به کیفیت مؤسسه مالی کاهش می‌یابد. فلذا طراحی این محصول باید همراه با سقف تعهد، مشارکت در ریسک و افشای شفاف باشد.

اینک با کاوش در تجارب بین‌المللی اینطور دریافته می شود که حرکت به سمت حساب سپرده بیمه‌محور از مسیرهای متفاوتی شکل گرفته لکن مخرج مشترک همه آنها تبدیل رابطه سنتی سپرده‌گذار و بانک به رابطه چندلایه مالی بوده است.  Crédit Agricole فرانسه با اتکا به توسعه تاریخی بانکداری بیمه‌ای، سپرده، پس‌انداز و حمایت مالی خانوار را در یک زنجیره خدمات یکپارچه طراحی و نشان داد ارزش اقتصادی محصول بیش از فروش بیمه در افزایش عمق رابطه مالی با مشتری قرار دارد. DBS Bank سنگاپور با اتصال حساب‌های بانکی به پوشش‌های عمر، درمان و حفاظت درآمدی، نگهداری مانده حساب را به منشأ دریافت مزایای بیمه‌ای تبدیل کرد و سپرده را وارد معماری مدیریت ثروت نمود. همکاری بین Japan Post Bank و Japan Post Insurance نیز الگوی متفاوتی ایجاد کرد که در آن پس‌انداز خُرد، خدمات بازنشستگی و پوشش بیمه‌ای در ساختار مالی واحد سازمان یافت و توانست دسترسی مالی مناطق کم‌برخوردار را توسعه دهد. Banco Bradesco  در آمریکای لاتین با پیوند برخی حساب‌های سپرده به پوشش‌های فوت، حادثه و حمایت درآمدی، درآمد کارمزدی و ماندگاری منابع را افزایش داد؛ هرچند تجربه مذکور هم‌زمان ضرورت تفکیک تعهدات بانکی و بیمه‌ای را برجسته کرد. فلذا اینطور بیان می شود که پایداری حساب سپرده بیمه‌محور زمانی حاصل می‌شود که مرز میان تعهد سپرده، انتقال ریسک بیمه‌ای و توزیع منافع اقتصادی با دقت حفظ شده و محصول به جای ابزار فروش متقاطع، به سازوکار مدیریت مالی خانوار تبدیل گردد.

باید ذکر کرد که ظرفیت ابزارهای مذکور در اقتصاد کنونی کشور نیز قابل توجه است چرا که بخشی از پس‌انداز خانوارها بین سپرده بانکی، بیمه عمر و نگهداری نقدینگی پراکنده شده است. طراحی حساب سپرده بیمه‌محور می‌تواند پراکندگیفوق را کاهش دهد؛ مشروط بر آنکه قرارداد به ابزار جذب منابع کوتاه‌مدت تبدیل نشود. اجرای موفق محصول نهایی نیازمند هماهنگی بین بانک مرکزی، بیمه مرکزی، سامانه‌های اعتبارسنجی و اصول حسابداری است که از ایجاد ریسک حقوقی و مالی جلوگیری نماید. اگر حساب سپرده بیمه‌محور با مهندسی مالی طراحی شود، قادر است تعریف سنتی سپرده را دگرگون کرده و آن را به قرارداد محافظت مالی ارتقا دهد. ارزش واقعی نوآوری محصول نهایی علاوه بر تلاقیبانک و بیمه، تعریف نوین کارکرد پس‌انداز در اقتصاد خانوار خواهدبود که امنیت، نقدشوندگی و پوشش ریسک در ساختار قراردادی واحد به تعادل می‌رسند.